Onrechtmatige daad: wanneer ben je aansprakelijk zonder contract?

Stel: een klant glijdt uit in je winkel omdat je net gedweild hebt en er geen bordje stond. Of een voorbijganger struikelt over een uitstalling die te ver op de stoep staat. Er is geen contract tussen jou en die persoon, en toch wil diegene dat je de schade betaalt. Kan dat zomaar? Het antwoord ligt in artikel 6:162 van het Burgerlijk Wetboek: de onrechtmatige daad.

Wat regelt artikel 6:162 BW?

De meeste aansprakelijkheid komt voort uit afspraken: je hebt iets beloofd in een contract en dat kom je niet na. Maar wat als er helemaal geen contract is? Dan biedt de onrechtmatige daad de grondslag. Het is de belangrijkste regeling voor aansprakelijkheid buiten een contract om.

Om aansprakelijk te zijn op grond van dit artikel, moet aan vijf voorwaarden zijn voldaan. Die moeten allemaal aanwezig zijn:

• Onrechtmatige daad. Er is een gedraging die onrechtmatig is. Dat kan een inbreuk op een recht van een ander zijn, een doen of nalaten in strijd met een wettelijke plicht, of iets dat in strijd is met wat volgens ongeschreven regels in het maatschappelijk verkeer betaamt.
• Toerekenbaarheid. De daad moet aan jou toe te rekenen zijn, bijvoorbeeld door schuld of op grond van de wet.
• Schade. Er moet daadwerkelijk schade zijn, of dat nu materieel is (kosten, gemiste inkomsten) of soms immaterieel.
• Causaal verband. De schade moet een gevolg zijn van jouw gedraging.
• Relativiteit. De geschonden norm moet bedoeld zijn om juist die schade bij die persoon te voorkomen.

De ongeschreven zorgvuldigheidsnorm

De categorie die voor ondernemers vaak het lastigst is, is dat laatste: handelen in strijd met wat maatschappelijk betamelijk is. Er staat namelijk niet ergens exact opgeschreven wat je wel en niet mag doen. Het gaat om zorgvuldigheid die je van een redelijk handelende ondernemer mag verwachten.

Hoe die zorgvuldigheidsnorm werkt, blijkt goed uit het bekende Kelderluik-arrest. Daarin liet een medewerker een kelderluik openstaan in een café, waardoor iemand in de kelder viel. De vraag was of het openlaten onrechtmatig was. De rechter formuleerde een aantal gezichtspunten om te beoordelen of je genoeg voorzorg hebt genomen. Denk aan: hoe waarschijnlijk is het dat iemand onoplettend is, hoe groot is de kans op een ongeval, hoe ernstig kunnen de gevolgen zijn, en hoe bezwaarlijk is het om veiligheidsmaatregelen te nemen?

Die afweging maak je in de praktijk voortdurend, ook al besef je het niet. Een gladde vloer, een loszittende trapleuning, een uitstalling op de stoep, een gebrekkig product: telkens geldt de vraag of je redelijkerwijs meer had moeten doen om schade te voorkomen. Hoe eenvoudiger en goedkoper een maatregel is, hoe eerder je verweten kan worden dat je die had moeten nemen.

Waar moet je op letten?

De onrechtmatige daad raakt vrijwel elke ondernemer, ook als je nooit denkt aan aansprakelijkheid. Let daarom op het volgende:

• Neem redelijke voorzorgsmaatregelen en leg ze vast. Een bordje bij een natte vloer, periodieke controle van je bedrijfspand, veilige opslag: kleine, goedkope maatregelen wegen zwaar mee in de beoordeling. Kun je aantonen dat je zorgvuldig hebt gehandeld, dan sta je sterker.
• Controleer je bedrijfsaansprakelijkheidsverzekering. Schade door onrechtmatig handelen valt vaak buiten je gewone contracten. Een goede AVB-verzekering vangt precies dit soort claims op. Ga na of jouw dekking past bij de risico's van je werk.
• Bedenk dat alle vijf voorwaarden moeten kloppen. Word je aansprakelijk gesteld, kijk dan kritisch: is er echt sprake van onrechtmatig handelen, is het aan jou toe te rekenen, en is de schade wel een gevolg van jouw gedraging? Ontbreekt één schakel, dan is er geen aansprakelijkheid.

Dit artikel is algemene informatie, geen juridisch advies. Twijfel je over jouw situatie? Scan je contract gratis — en als het advies moet worden, tekent er een jurist.